Dotychczas o dozór elektroniczny mogły ubiegać się osoby, wobec których orzeczono karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą jednego roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności. Nowelizacja przepisów wprowadza możliwość wykonywania kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego także skazanym, wobec których orzeczono karę pozbawienia wolności w wymiarze do 3 lat i któremu do odbycia w zakładzie karnym pozostała część tej kary w wymiarze nie większym niż 6 miesięcy. W obu przypadkach przesłanką wyłączającą możliwość ubiegania się o wykonywanie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego jest tzw. recydywa wielokrotna z art. 64 § 2 k.k.

Co więcej, jeżeli skazanemu wymierzono dwie lub więcej niepodlegające łączeniu kary pozbawienia wolności, które skazany ma odbyć kolejno, będzie mógł on ubiegać się o odbywanie ich w systemie dozoru elektronicznego, jeśli nie przekraczają one w sumie 1 roku i 6 miesięcy lub których suma jest niższa niż 3 lata i któremu do odbycia w zakładzie karnym pozostała część tej kary w wymiarze nie większym niż 6 miesięcy. Zastrzeżenie, iż możliwość ta nie dotyczy recydywistów z art. 64 § 2 k.k. pozostaje aktualne. 

WŁAŚCIWOŚĆ ORGANU

Nowelizacją z 2023 roku objęte zostały także przepisy dotyczące właściwości organu władnego wydać zezwolenie w sprawie odbywania kary w systemie dozoru elektronicznego. Obok sądu penitencjarnego, w którego okręgu skazany przebywa, uprawnienia w tej kwestii uzyskały także komisje penitencjarne działające w zakładzie karnym, w którym znajduje się skazany. Aby komisja penitencjarna mogła udzielić skazanemu zezwolenia na odbycie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego muszą zachodzić łącznie następujące warunki: 

1) wobec skazanego orzeczono karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą 4 miesięcy, a nie zachodzą warunki przewidziane w art. 64 § 2 Kodeksu karnego (tzw. recydywa wielokrotna);

2) skazany rozpoczął już odbywanie kary w zakładzie karnym;

3) odbywaniu kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego nie stoją na przeszkodzie szczególne względy wskazujące, że w razie odbycia kary w tym systemie nie zostaną osiągnięte cele kary;

4) za udzieleniem zezwolenia przemawiają dotychczasowa postawa i zachowanie skazanego w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności;

5) skazany posiada określone miejsce stałego pobytu;

6) osoby pełnoletnie zamieszkujące wspólnie ze skazanym wyraziły na to zgodę;

7) odbywaniu kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego nie stoją na przeszkodzie warunki techniczne. 

KTO MOŻE UBIEGAĆ SIĘ O ZEZWOLENIE NA ODBYCIE KARY W SYSTEMIE DOZORU ELEKTRONICZNEGO? 

A zatem na mocy obowiązujących przepisów zezwolenie na odbycie kary w systemie dozoru elektronicznego może zostać udzielone, jeżeli zostały spełnione łącznie następujące warunki: 

a) Wobec skazanego orzeczono karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą jednego roku i 6 miesięcy albo wobec skazanego orzeczono karę pozbawienia wolności w wymiarze niższym niż 3 lata i któremu do odbycia w zakładzie karnym pozostała część tej kary w wymiarze nie większym niż 6 miesięcy, a nie zachodzą warunki przewidziane w art. 64 § 2 Kodeksu karnego (tzw. recydywa wielokrotna);

2) odbywaniu kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego nie stoją na przeszkodzie szczególne względy wskazujące, że w razie odbycia kary w tym systemie nie zostaną osiągnięte cele kary;

3) skazany posiada określone miejsce stałego pobytu;

4) osoby pełnoletnie zamieszkujące wspólnie ze skazanym wyraziły na to pisemną zgodę;

5) odbywaniu kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego nie stoją na przeszkodzie warunki techniczne w szczególności takie jak liczba oraz zasięg dostępnych nadajników i rejestratorów oraz możliwości organizacyjne ich obsługi. 

Tak więc kara łączna ma być wymierzana zawsze wówczas, gdy przed wydaniem orzeczenia o karze łącznej nie zostały wykonane (w całości lub części) kary wcześniej orzeczone, a kary te są tego samego rodzaju (np. dwie lub więcej kar pozbawienia wolności, dwie lub więcej kar ograniczenia wolności) albo podlegają łączeniu (np. kara pozbawienia wolności i kara ograniczenia wolności). Łączeniu w karę łączną podlegają zarówno kary orzeczone za przestępstwa wymierzone w jednym postępowaniu, jak i kary orzeczone w poprzednich prawomocnych wyrokach i kara orzeczona w kolejnym procesie.

Do wydania wyroku łącznego właściwy jest sąd pierwszej instancji, który jako ostatni wydał wyrok skazujący w sprawach, które podlegają łączeniu, chyba że wyroki wydały sądy tego samego rzędu, to wtedy właściwym jest sąd wyższego rzędu (jeżeli sądem pierwszej instancji, który wydał ostatni wyrok był Sąd Okręgowy, to wtedy on orzeka; jeżeli orzekały tylko Sądy Rejonowe, to właściwy jest sąd wyższego rzędu, czyli Sąd Okręgowy).

Sąd wszczyna postępowanie w sprawie kary łącznej z urzędu, może jednak wszcząć je także na wniosek skazanego lub jego obrońcy, czy też na wniosek prokuratora.

Kierując się możliwością wydania wyroku łącznego, sąd przede wszystkim uwzględnia cele zapobiegawcze i prewencyjne, jakie ma kara osiągnąć w stosunku do skazanego. Między innymi, sąd bierze pod uwagę bliskość czasową popełnionych czynów, ponieważ daje to możliwość zbudowania całościowej oceny przestępczej działalności skazanego.

WYMIAR KARY

Zgodnie z art. 86 k.k. sąd wymierza karę łączną w granicach od najwyższej z kar wymierzonych za poszczególne przestępstwa do ich sumy, nie przekraczając jednak 810 stawek dziennych grzywny, 2 lat ograniczenia wolności albo 20 lat pozbawienia wolności. Jeżeli suma orzeczonych kar pozbawienia wolności wynosi 25 lat albo więcej, a chociażby jedna z podlegających łączeniu kar wynosi nie mniej niż 10 lat, sąd może orzec karę łączną 25 lat pozbawienia wolności.

Wyrok łączny – jak liczyć?

Przy wydawaniu wyroku łącznego możliwe jest połączenie ze sobą dwóch różnych kar – kary pozbawienia wolności oraz kary ograniczenia wolności. W takim przypadku następuje przeliczenie kary ograniczenia wolności na karę pozbawienia wolności, gdzie sąd przyjmuje, iż jeden miesiąc ograniczenia wolności jest równy 15 dniom pozbawienia wolności. Nie jest jednak dopuszczalne łączenie ze sobą kary pozbawienia wolności oraz kary grzywny.

Sąd wydając wyrok łączny może przyjąć różne zasady, którymi kieruje się obliczając czas kary do odbycia. Minimalna kara jaka może zostać wymierzona przez sąd w wyroku łącznym może wynieść tyle co najwyższa z kar z jednego z wyroków podlegających połączeniu, zatem granicami, w jakich sąd wymierza karę łączną jest najwyższa z kar wymierzona za poszczególne przestępstwa do sumy wszystkich kar.

Sąd orzekając wyrok łączny może opierać się na trzech zasadach:

1. zasada absorbcji, gdy sąd orzeka karę najsurowszą,

2. zasada asperacji, gdy kara jest orzeczona między dolną a górną granicą,

3. zasada kumulacji, gdy sąd orzeka według matematycznej sumy kar.

            Zgodnie z przyjętą linią orzeczniczą, priorytetową zasadą wymiaru kary łącznej powinna być zasada asperacji, natomiast kara łączna orzekana na zasadzie absorpcji kar, a w szczególności pełnej absorpcji lub kumulacji – wyjątkiem. W konsekwencji zasada pełnej absorpcji kar powinna być stosowana jedynie tam, gdzie pomiędzy zbiegającymi się przestępstwami zachodził bardzo ścisły związek podmiotowy i przedmiotowy oraz bardzo bliska więź czasowa (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 6 kwietnia 2016 r., II AKa 67/16).

To, na której zasadzie sąd się oprze, zależy od kilku przesłanek. Sąd wydając wyrok, uwzględnia chociażby dane dotyczące odbywanej kary lub kar (zachowanie w zakładzie karnym, sposób odbywania kary, wnioski nagrodowe), opinii środowiskowej (pozytywna prognoza kryminologiczna), informacje rodzinne (pozostawanie głową rodziny, opieka nad starszymi członkami rodziny), majątkowe (bycie jedynym żywicielem rodziny, prowadzenie gospodarstwa rolnego), zdrowotne (konieczność pozostawania w leczeniu itp.).

Wyrok łączny a dozór elektroniczny

Wydanie wyroku łącznego powoduje, że wszystkie jednostkowe kary nie podlegają już wykonaniu – wykonywany jest jedynie wyrok łączny. Wobec tego, jeżeli jedna z dotychczasowych kar była odbywana w systemie dozoru elektronicznego, wydanie wyroku łącznego anuluje jej wykonanie. Możliwe jest jednak złożenie nowego wniosku wykonanie wyroku łącznego w systemie dozoru elektronicznego, przy zachowaniu wymogów dla odbywania kary w tym właśnie systemie, czyli:

– kary pozbawienia wolności poniżej jednego roku,

– posiadania określonego miejsca pobytu i zgody osób wspólnie zamieszkujących,

– ustalenia, iż odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego będzie wystarczające do osiągnięcia celów kary, a także gdy stopień demoralizacji oraz względy bezpieczeństwa czy też inne szczególne okoliczności nie przemawiają za potrzebą osadzenia w zakładzie karnym,

– ustalenia, iż udzieleniu takiego zezwolenia nie stoją na przeszkodzie warunki mieszkaniowe, które umożliwiałyby funkcjonowanie systemu dozoru elektronicznego, a także możliwości techniczno-organizacyjne wykonywania tego dozoru przez właściwy podmiot.   

W takiej sytuacji, sąd ponownie bada ww. okoliczności, które stanowią podstawę do wydania orzeczenia przez dany sąd okręgowy. W czasie wykonywania kary w systemie dozoru elektronicznego na skazanym spoczywają określone obowiązki, takie jak przebywanie w określonym miejscu w określonym czasie, noszenie nadajnika czy udzielanie wszelkich informacji o przebiegu kary zarówno sądowi penitencjarnemu, jak i kuratorowi.

Istnieje jednak możliwość złożenia wniosku o zmianę takiego postanowienia (nawet prawomocnego!) i uniknięcie osadzenia skazanego w jednostce penitencjarnej. 

Często w naszej praktyce adwokackiej w ramach prawa karnego spotykamy się z koniecznością poprowadzenia takiego postępowania.

Zacznijmy jednak od wskazania sytuacji, w których może dojść do zarządzenia wykonania kary warunkowo zawieszonej, czyli wspomnianego „odwieszenia zawiasów”. Można je podzielić na te,  w których sąd jest zobligowany do wydania takiego postanowienia oraz na takie, w których sąd może (ale nie musi) orzec o zarządzeniu wykonania kary.

Sąd obligatoryjnie zarządza wykonanie kary, jeżeli skazany w okresie próby popełnił podobne przestępstwo umyślne, za które orzeczono prawomocnie karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania.

Sąd ma również obowiązek zarządzić wykonanie kary, gdy skazany za przestępstwo popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec osoby najbliższej lub innej osoby małoletniej zamieszkujących wspólnie ze sprawcą w okresie próby rażąco narusza porządek prawny, ponownie używając przemocy lub groźby bezprawnej wobec osoby najbliższej lub innej osoby małoletniej zamieszkujących wspólnie ze sprawcą.

Sąd natomiast może zarządzić wykonanie kary, jeżeli skazany w okresie próby rażąco narusza porządek prawny, w szczególności gdy popełnił inne przestępstwo niż umyślne przestępstwo podobne (o którym była mowa wyżej), albo jeżeli uchyla się od uiszczenia grzywny, od dozoru, wykonania nałożonych obowiązków lub orzeczonych środków karnych, środków kompensacyjnych lub przepadku. Jeśli powyższe okoliczności wystąpią po udzieleniu skazanemu pisemnego upomnienia przez sądowego kuratora zawodowego, sąd co do zasady musi zarządzić wykonanie kary.  Ma jeszcze jednak pewną „furtkę” – obowiązek ten będzie wyłączony, jeśli przeciwko zarządzeniu kary pozbawienia wolności przemawiają szczególne względy.

Sąd może również zarządzić wykonanie kary, jeżeli skazany po wydaniu wyroku, lecz przed jego uprawomocnieniem się, rażąco narusza porządek prawny, a w szczególności gdy w tym czasie popełnił przestępstwo. Przypadek ten został uregulowany odrębnie, gdyż w tym czasie nie biegnie jeszcze „okres próby” (liczy się go on uprawomocnienia wyroku skazującego).

Należy także zaznaczyć, że możliwość zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności ustaje dopiero po upływie 6 miesięcy od zakończenia okresu próby. (Przykładowo – jeśli okres próby wynosił 2 lata, to karę można „odwiesić” nie tylko w ciągu 2 lat od uprawomocnienia się wyroku skazującego, ale również w przeciągu kolejnych 6 miesięcy).

Warto również wspomnieć, że w posiedzeniu w przedmiocie zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności ma prawo wziąć udział prokurator, skazany oraz jego obrońca, a gdy skazany został oddany pod dozór lub zobowiązany do wykonania obowiązków związanych z okresem próby, również osoba lub przedstawiciel instytucji, której powierzono wykonywanie dozoru. Uniemożliwienie realizacji powyższych uprawnień stanowi naruszenie przepisów proceduralnych.

Jeżeli sąd stwierdzi, że zachodzą przesłanki fakultatywne do zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności (czyli te, których wystąpienie uprawnia, ale nie obliguje go do wydania postanowienia), to może on ponadto skrócić orzeczoną karę  – nie więcej jednak niż o połowę. Przykładowo – jeśli orzeczono karę jednego roku pozbawienia wolności w zawieszeniu na 2 lata, to „odwieszając” zawiasy sąd może skrócić karę maksymalnie do sześciu miesięcy.

Skoro wiemy już, w jakich sytuacjach możliwe jest wydanie postanowienia o zarządzeniu wykonania kary, zastanówmy się  czy istnieją środki prawne dające szansę skazanemu by  uchronić się od osadzenia w zakładzie karnym, jeśli postanowienie tej treści zostało już wydane (nawet jeśli jest prawomocne).

Istnieje regulacja, zgodnie z którą sąd może w każdym czasie zmienić lub uchylić poprzednie postanowienie, jeżeli ujawnią się nowe lub poprzednio nieznane okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia. Na tej podstawie można również uchylić postanowienie o zarządzeniu wobec skazanego wykonania kary warunkowo zawieszonej, czyli „odwieszone” zawiasy z powrotem „zawiesić”.

Wspomniane „nowe lub poprzednio nieznane okoliczności” muszą dotyczyć stanu faktycznego (nie mogą więc odnosić się np. do błędu sądu natury prawnej). Z ujawnieniem się nowych lub poprzednio nieznanych okoliczności będziemy mieć do czynienia w sytuacji, gdy sąd wydając kwestionowane postanowienie, nie znał okoliczności sprawy, które w tym momencie już istniały, jak również gdy dojdzie do zmiany okoliczności faktycznych od czasu wydania postanowienia.

W obydwu jednak przypadkach okoliczności te muszą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia. W uproszczeniu oznacza to, że gdyby sąd znał te okoliczności w momencie wydawania postanowienia, to nie wydałby orzeczenia tej treści (a więc w omawianym przypadku – nie zarządziłby kary pozbawienia wolności).

Z taką zmianą okoliczności możemy mieć do czynienia na przykład, gdy zostanie ustalone, że skazany wykonał nałożone na niego obowiązki probacyjne, uiścił należną grzywnę, nawiązkę lub odszkodowanie, albo gdy okaże się, że nie wykonał ich z przyczyn od siebie niezależnych (w sytuacji, gdy sąd zarządził wykonanie kary warunkowo zawieszonej uznając, że skazany uchylał się od ich wykonania). Podstawy do uchylenia postanowienia o zarządzeniu wykonania kary będą istniały również w sytuacji, gdy korespondencja kierowana przez kuratora sądowego do skazanego jest wysyłana na błędny adres (jeśli powodem wydania postanowienia było uchylanie się od dozoru).

Jeśli zostanie wykazane, że zaistniała zmiana okoliczności faktycznych uzasadniająca uchylenie postanowienia o zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności sąd ponownie „zawiesi” karę pozbawienia wolności, ewentualnie może orzec o jej skróceniu (w przypadku wyżej wspomnianych przesłanek fakultatywnych). Postanowienie wydane wskutek rozpatrzenia wniosku o zmianę postanowienia o zarządzeniu wykonania kary pozbawienia wolności również można zakwestionować, składając zażalenie na zasadach ogólnych.